4 พืชพื้นถิ่น 4 เรื่องราวทรงคุณค่า ม.ทักษิณ ชูงานวิจัยพัทลุง เชื่อมธรรมชาติ ภูมิปัญญา สู่นวัตกรรมเพื่อการอนุรักษ์

ดอกดาหลาที่เติบโตใต้ร่มเงาสวนยาง กระจูดที่ผูกพันกับวิถีชีวิตชาวทะเลน้อย มันพื้นบ้านที่เป็นแหล่งอาหารของชุมชน และต้นพะยอมที่อยู่คู่ผู้คนมายาวนาน แม้พืชทั้ง 4 ชนิดจะมีลักษณะและการใช้ประโยชน์แตกต่างกัน แต่สิ่งหนึ่งที่เหมือนกันคือ ทุกชนิดล้วนมีเรื่องราวและคุณค่าที่มากกว่าสิ่งที่เรามองเห็น

เพราะเบื้องหลังพืชพื้นถิ่นแต่ละชนิด ไม่ได้มีเพียงความสำคัญทางธรรมชาติ แต่ยังซ่อนความหลากหลายทางพันธุกรรม องค์ความรู้ และภูมิปัญญาที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตของผู้คนในจังหวัดพัทลุง ซึ่งเป็นทรัพยากรสำคัญที่ควรได้รับการศึกษา อนุรักษ์ และส่งต่อให้คนรุ่นต่อไป

ด้วยความสำคัญดังกล่าว ศูนย์ประสานงาน อพ.สธ.-มหาวิทยาลัยทักษิณ จึงนำเรื่องราวและผลงานวิจัยเกี่ยวกับพืชพื้นถิ่นพัทลุงทั้ง 4 ชนิด ร่วมจัดแสดงในงาน “การประชุมวิชาการและนิทรรศการสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนและฐานทรัพยากรท้องถิ่น ระดับภูมิภาค ครั้งที่ 9 ประจำปี พ.ศ. 2569” ระหว่างวันที่ 12–16 ตุลาคม 2569 ณ ศูนย์ประชุมนานาชาติฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตหาดใหญ่ เพื่อถ่ายทอดคุณค่าของทรัพยากรท้องถิ่นผ่านการเชื่อมโยงธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ งานวิจัย และภูมิปัญญาชุมชน

ดาหลา พืชพื้นถิ่นที่มีความหลากหลายมากกว่าความสวยงามของดอก

ดาหลาเป็นพืชที่พบการปลูกและใช้ประโยชน์ในพื้นที่ภาคใต้ รวมถึงการปลูกร่วมกับพืชชนิดอื่นในสวนยางพารา นอกจากความโดดเด่นด้านรูปลักษณ์และการนำไปประกอบอาหารแล้ว ดาหลายังมีความสำคัญในฐานะทรัพยากรพันธุกรรมพืชที่ควรได้รับการศึกษาและอนุรักษ์

ภายในนิทรรศการ มหาวิทยาลัยทักษิณนำเสนอผลงานการรวบรวมและอนุรักษ์ดาหลา 25 สายพันธุ์ ควบคู่กับการพัฒนากระบวนการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อและการจัดทำฐานข้อมูลพันธุกรรม เพื่อสนับสนุนการเก็บรักษาและศึกษาความหลากหลายของดาหลาในระยะยาว

องค์ความรู้ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า การอนุรักษ์พืชพื้นถิ่นไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการปลูกและดูแลรักษาต้นพันธุ์ แต่ยังสามารถนำเทคนิคทางวิทยาศาสตร์มาช่วยสนับสนุนการอนุรักษ์และการขยายพันธุ์ได้อย่างเป็นระบบ

กระจูด เมื่อภูมิปัญญาการจักสานกลายเป็นมรดกที่ควรบันทึกและส่งต่อ

หากพูดถึงวิถีชีวิตของชุมชนทะเลน้อย จังหวัดพัทลุง กระจูดนับเป็นหนึ่งในพืชที่มีความผูกพันกับผู้คนมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะการนำมาใช้จักสานเป็นเสื่อและเครื่องใช้ต่าง ๆ ซึ่งสะท้อนทั้งความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนกับระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำ และทักษะงานหัตถกรรมที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น

นิทรรศการครั้งนี้นำเสนอผลงานการศึกษาและรวบรวม ลายสานกระจูดโบราณ 26 ลาย พร้อมการพัฒนาสื่อการเรียนรู้ เพื่อบันทึกและถ่ายทอดองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาการจักสานของชุมชน

เพราะลวดลายกระจูดแต่ละลายไม่ได้เป็นเพียงรูปแบบของงานหัตถกรรม แต่ยังสะท้อนความคิดสร้างสรรค์ ประสบการณ์ และภูมิปัญญาของผู้คนในท้องถิ่น การรวบรวมข้อมูลเหล่านี้จึงมีความสำคัญต่อการรักษามรดกทางวัฒนธรรมควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

มันพื้นบ้าน ความหลากหลายของพืชอาหารที่เชื่อมโยงกับความมั่นคงทางอาหาร

มันพื้นบ้านเป็นอีกหนึ่งทรัพยากรที่มีความสำคัญต่อวิถีชีวิตและอาหารของชุมชน โดยแต่ละชนิดมีลักษณะเฉพาะและคุณค่าทางอาหารที่แตกต่างกัน ความหลากหลายเหล่านี้จึงเป็นองค์ความรู้ที่ควรได้รับการศึกษาและเก็บรักษา

มหาวิทยาลัยทักษิณนำเสนอการดำเนินงาน ธนาคารชีวภาพมันพื้นบ้านพัทลุง ซึ่งมุ่งศึกษาความหลากหลายของมันพื้นบ้าน รวมถึงคุณค่าทางอาหาร เพื่อสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับทรัพยากรพืชอาหารในท้องถิ่น

การศึกษาดังกล่าวช่วยเปิดมุมมองให้เห็นว่า พืชอาหารพื้นบ้านที่อาจดูธรรมดาในชีวิตประจำวัน ล้วนมีความสำคัญในฐานะทรัพยากรชีวภาพที่เชื่อมโยงกับความหลากหลายของอาหาร ภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์ และโอกาสในการศึกษาวิจัยต่อยอดในอนาคต

พะยอม ต้นไม้ที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติและวิถีชีวิตชุมชน

พะยอมเป็นพรรณไม้ที่มีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของผู้คนในท้องถิ่นมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะการใช้ชันพะยอมในงานช่างพื้นบ้าน เช่น การทาไม้และยาแนวเรือ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงภูมิปัญญาที่เกิดจากการเรียนรู้คุณสมบัติของวัสดุธรรมชาติ

ภายในนิทรรศการ มหาวิทยาลัยทักษิณนำเสนอผลงานการสำรวจและจัดทำฐานข้อมูลต้นพะยอม เพื่อศึกษาข้อมูลการกระจายตัวและใช้เป็นแนวทางประกอบการอนุรักษ์พรรณไม้ชนิดนี้

การศึกษาดังกล่าวมีความสำคัญต่อการทำความเข้าใจสถานภาพของทรัพยากรพรรณไม้ในพื้นที่ และเป็นพื้นฐานสำหรับการวางแนวทางดูแลรักษาให้เหมาะสมกับบริบทของชุมชนและสิ่งแวดล้อม

เมื่อทรัพยากรใกล้ตัวกลายเป็นจุดเริ่มต้นของงานวิจัยที่มีคุณค่าต่อท้องถิ่น

แม้พืชทั้ง 4 ชนิดจะมีเรื่องราวแตกต่างกัน แต่สิ่งที่เชื่อมโยงทุกเรื่องเข้าด้วยกันคือความพยายามในการนำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และงานวิจัยมาสนับสนุนการอนุรักษ์ทรัพยากรท้องถิ่น ควบคู่กับการให้ความสำคัญต่อภูมิปัญญาและวิถีชีวิตของชุมชน

สำหรับ ศูนย์ประสานงาน อพ.สธ.-มหาวิทยาลัยทักษิณ การจัดนิทรรศการครั้งนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการนำพืชพื้นถิ่นมาจัดแสดง แต่ยังเป็นพื้นที่ถ่ายทอดผลการศึกษาและองค์ความรู้ให้ผู้เข้าชมได้เห็นถึงความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติที่อยู่ใกล้ตัว ตลอดจนบทบาทของมหาวิทยาลัยในการศึกษา รวบรวม และพัฒนาแนวทางอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ

นอกจากนี้ ยังสะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างการอนุรักษ์กับการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรอย่างรู้คุณค่า ไม่ว่าจะเป็นการนำเทคโนโลยีเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อมาสนับสนุนการอนุรักษ์ดาหลา การบันทึกภูมิปัญญาลายสานกระจูด การศึกษาคุณค่าทางอาหารของมันพื้นบ้าน หรือการจัดทำฐานข้อมูลเพื่อการอนุรักษ์ต้นพะยอม

เพราะการอนุรักษ์ไม่ได้หมายถึงการเก็บรักษาทรัพยากรธรรมชาติให้คงอยู่เพียงอย่างเดียว แต่ยังหมายถึงการรักษาเรื่องราว องค์ความรู้ และความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับธรรมชาติไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา

และบางครั้ง จุดเริ่มต้นของงานวิจัยที่มีคุณค่าต่อท้องถิ่น อาจไม่ได้อยู่ในห้องปฏิบัติการที่เต็มไปด้วยเครื่องมือทันสมัยเสมอไป แต่อาจเริ่มจากดอกดาหลาหนึ่งดอก เสื่อกระจูดหนึ่งผืน มันพื้นบ้านหนึ่งหัว หรือต้นพะยอมที่เติบโตอยู่ในชุมชน

เพียงเราหันกลับมามองทรัพยากรใกล้ตัวด้วยความเข้าใจ ก็อาจค้นพบคุณค่าที่ควรศึกษา อนุรักษ์ และส่งต่อให้คนรุ่นต่อไปได้อย่างยั่งยืน